Mercredi 8 juillet 2009


 


 

 


 

C’est un trou de verdure où chante une rivière

Accrochant follement aux herbes des haillons

D’argent, où le soleil, de la montagne fière,

Luit : c’est un petit val qui mousse de rayons.

 

Un soldat jeune, bouche ouverte, tête nue

Et la nuque baignant dans le frais cresson bleu,

Dort ; il est étendu dans l’herbe, sous la nue,

Pâle dans son lit vert où la lumière pleut.

 

Piuvìa. Eramu di sittembri. A verra era compia. U battaglionu ebbi ordini di vultàssini in Bastia pà imbarcà. Ci vulia à cunturrassi in Alimania. I suldati incapiddati ‘lli so elmi si ni fallavani pà u stradonu, quandu presu da un bisognu, Rolf si lampò à parti subrana. A scalinata ciocciara ammilinendusi fumicava, turchinu smiralda. Rolf si resi contu ch’idd’era in un chjassu tuttu impitratu, muri è scaffi in teghji lisci lisci. U chjassu, u violu, u stradiolu, è quì, i paroli di Rainer Maria Rilke, ch’iddu avia studiatu in a so scola di Ditzingen, li tintinnonu in capu è senza avvedasini Rolf attaccheti a cuddata, sgraniddendussili :
 

Chemins qui ne mènent nulle part

entre deux prés,

que l’on dirait avec art

de leur but détournés,

 

chemins qui souvent n’ont

devant eux rien d’autre en face

que le pur espace

et la saison.

 

Piddendu a mani à quiddi di Rilke, i paroli ‘lla so arciminnanna, a tinta Chjara Stedda, u pittughjonu à capu insù. È Rolf si ramintò ad una ad una, ugni parola à boci alta com’è s’iddu i sintissi. Paroli dittuli, ridittuli è stradittuli da ‘lla so minnanna Petra è ‘lla so mamma Ingrid  :

Sappia, o fiddò, chì da culandi à u mari, in muntagna, ci sò i me loca, a me Sulana. À mezu à una chjarasgedda, cantunicia sbucciata in un manozzulu di valda di quarcia è frassa, accurbiddati, dopu à tanti muntaneri, babbu è mamma si culluchetini. Ci fecini una casaredda. Casaredda tutta in teghji lisci lisci, turchinu smiralda. Casaredda sposta in una spianata rialzata d’una ricciata tutta fasciata di nepita è d’arba santa. Nepita chì no mittiamu intazzata in i frittati di brocciu. Arba santa chì no cuddìamu com’è trinetta, cascia à cascia, pà fanni fritteddi pà San Ghjuvà. Casaredda indù nascì a ciucciata di Chjara è Francischinu, i mei. Ciucciati di deci fiddoli, cinqui masci è cinqui femini. È comu si diciva indè no : - Bedda famidda pà femina cumencia -, fubbi eu, a prima, a maiò, è babbu mi chjameti Stedda pà Diana di l’Alba, quandu persu s’ammachjeti è chì Diana u salveti insignenduli a strada. È comu mamma avìa u stessu nomu chè mamma, Chjara, mi battizzetini Chjara Stedda.

Parlaccendusi, Rolf dava uchjati da part’è d’altra ‘lli mura sfraiati in certi loca, pà i vaccini chì pascìani sempri à l’abbottu. U tarrenu in pendita era tuttu allinzatu, è i muraddi in petra sicca bianca saianavani a muntagna nera, usciata, rasciata è dissuchjata da i foca istatinchi cuntinui. Iscindu da a nebbia, tanti lenzi infilarati è subraposti duvintonu scrittura tamanta, scrittura d’una mimoria chì anzi di spariscia, punghjava di tramandalli una lea intricciata da i seculi è i seculi, è Rolf intesi i paroli ‘lla so minnanna comu s’idda i di bufulessi :

Sappii, u me bisfiddolu, chì mamma tinìa à a so lea carnali, è avìa a paura chì no ùn la sminticami. Tutti i seri m’addurmintava incù i so nanni. È mamma, a to arciminnanna si ni morsi quì indè no in Alimania, incù u pichju di vultà un ghjornu à veda u so locu, a so Sulana, locu tantu bramatu ch’idda lacheti pà u bisognu è ch’idda ùn rivissi mai più. È sin’à u so ultimu fiatu, à l’affaccata di l’abbrucatu, azzichendusi annant’à a so carighedda abbaddatava :
 

À mez’una chjarasgedda

       Si vidi una casaredda.

       Mura è tettu teghji lisci

       Circundata di quarci è licci

       È quandu a notti a si fascia

       In cima ‘llu tettu si cala Diana

       È da i funda ‘lli fiuminali

       Com’un ghjallicu di Natali,

       Si vidi a me casuchja scintillà

       Di middi stiddulini turchinu smiralda

 

       Ecculu u me locu eccula a me Sulana.
 

Rolf si missi à trimulà. Ammintendusili, i paroli ‘lla so maiò li frizziunetini u pettu in un suffiu melinu melinu, com’è s’iddu sintissi a so arciminnanna Chjara Stedda, ch’iddu ùn avia micca cunnisciutu, di a a so minnanna Petra :

Stammi à senta, a me fiddola, ùn ti sminticà mai i me loca indù lascesti tutti i meia. Babbu, mamma, fratedda è sureddi minò. Sappii chì culà ci sò tutti i nosci, i carnali, tutti di fratedda è di sureddi, ùn ti sminticà mai, o fiddò, a t’arricumandu mì, i carnali, i carnali, i carnali.

Ed hè cussì chì Rolf cunnosi a storia ‘lla so arciminnanna corsa, a tinta Chjara Stedda. Petra a minnanna è Ingrid a mamma, à pezzu à pezzu li aviani cuntatu a vita ‘lla so maiò.

Sapìa Rolf chi, tamantina, a so arciminnanna avìa u so pusatoghju fattu d’una teghja è dui petri quatrati, com’è un banchitteddu, à dritta, iscindu ‘lla casaredda, ghjustu suttu à u balcuneddu. Cinqui assisi à subra c’era l’affibbiatoghju pà lià l’animali à scarcà. Affibbiatoghju fattu incù una chjappa di Bionda, a mula di ziu Francischinu u so arcimissiavu. Muntanendu, dopu à i Paliri, Bionda s’era dirruccata da suttu à quiddu tighjali spavintosu ch’iddi mintuvetini da tandu : - A scaffa ‘lla mula -, pà l’anima ‘lla tinta animali. L’affibbiatoghju sirvìa dinò ad attaccà l’aletta aparta ‘llu balcuneddu. Aletta fatta incù trè tavuletti castagnini tinuti insembi pà dui cancara in squatra è chjudati di chjoda stazzunati. In a tavuletta ‘lla mità c’era un tafuneddu, grossu com’è un ovu di puddizza. Era un noddu chì si n’era isciutu sicchendusini. Zitidduchja, a tinta Chjara Stedda l’avìa trovu annant’à u so pusatoghju è piddendulu l’avìa musciatu à i so parenti dinduli :

Mì, o ‘bbà, o ‘mmà, fighjuleti ghjà stu nodu castagninu com’iddu sumidda à un cori. U so tafuneddu in aletta hè dinò un cori !

È cusì dicendu, Chjara Stedda suvitava incù a punta ‘llu so dirizziunali u ghjiru ‘llu tafuneddu l’aletta. Ziu Franceschinu è zia Chjara rispundìani d’accunsentu :

Tenilu puri contu, o fiddò, ch’hè u cori chì c’insegna a strada, a strada ‘lla cità splendida chì darà a luci, a ghjustizia è a dignità à l’Omu. Strada chì c’insegna a puisia. A puisia, o fiddò, u muscu ‘lla lingua di l’omu. A lingua, i fundazioni di l’essaru.

È Chjara Stedda avìa rimissu u nodu cori in u tafuneddu incù una cuzzuchja.

Sapìa Rolf chì daretu à a casa, c’era un’arghja tamanta incù u so tribbiu in a currintina chì cuddava da u vangonu, currintina di ventu drittu*. Sapìa dinò chì ottu scalinati à fiancu di ricciati fallavani sin’à a surghjenti chì impiia una cistitedda, biittoghju ‘ll’animali è indù Chjara Stedda si ciuttava l’istati in i calda buddona.

Sapìa Rolf chì i dui pel’di fica in u ribbonu erani stati insituti da ziu Francischinu :

— A bianca à frisciu, era a Pinciulesca, quidda chì torci u picciolu quand’idd’hè matura è chì a goccia sgutta da u so ochju.

— A nera, insitata ad ochju, era di quiddi chì si sfilani di biancu.

Quant’era statu pistiatu u viuleddu da a surghjenti sin’à a casa. Incù tutti quiddi zitedda chì carrietini tant’acqua in i stanghjali. Stanghjali manichjati di pilferru è di sambucu da ziu Francischinu. Erani i zitedda chì aviani chjamatu u viuleddu, u Chjara Stedda. Pà via ‘lla suriddona chì fù a prima criatura à carrià l’acqua nott’è ghjornu pà aiutà à Zia Chjara chì avìa tantu à fà pà allivà a so ciucciata. Una notti, stanca morta, a tinta Chjara Stedda inciampendu, sposi i vascedda pieni è chersi l’aiutu da u fundu ‘llu so cori. Tutti i steddi s’erani missi à spampillullà è u violu s’era chjariatu in u bughju. È tutti i notti in u neru catramu, u viuleddu si sbiancava. U viuleddu s’allargava violu, ghjuntu à u càtaru mortu*. Càtaru mortu fattu da ziu Francischinu incù i puddona ‘lli Castagnola, taddati à luna. I quattru o cinqui stanghi longhi dui pallancati, si cacciavani da i dui mezi tronca sbiutati in a mità, murati in i capi mura, è l’animali carchi pudìani entra senza tuccà. I stanghi missi, u càtaru era chjusu è omu si ni sirvìa di scavalcatoghju.

È cuntendusi a so storia, si ni ghjunsi Rolf in un pezzu di furesta arrisparata, di quarcia pampanuti chì abbughjonu u chjassu inturchjatu. Quattru scaffi larghi larghi u sposini in una spianata. I capimura, d’un càtaru mortu, sfraiati da l’arburi buttati in paru è inchjirchjulati di liaboscu, bulìavani i so petri incù i stanghi castagnini ingrisgiti è sicchi pà l’eternità. Rolf inciampò è saltò in u chjosu. Si scarcò, sposi in tarra fucili è busgiaconu. U tempu ùn avìa stanciatu mancu una stunduchja. A fumaccia fina fina si sparghjiva à mezu arburi è machja sguttulendu ciocciara. L’acqua patima chì buttighjava ‘llu so elmu si bulìava à u sudori chì li trascaldava in pettu. Rolf trimulò, a carri ghjaddinina sticchì i so pila com’è tanti acuchja chì u pizziconu sin’à a radica ‘lli so ciuffa. In u fumaccionu Rolf vissi l’umbra ‘lla casaredda è u so cori si missi à zoccu zuccalli u pettu : i teghji lucichenti in a spiriunata ‘lla fumaccia sbiancavani, turchinu smiralda. Rolf passò da daretu è inciampò in una petra, vultuliendu u so sguardu lintò : l’arghja ! Falò ottu scalinati à fiancu di ricciata è vissi una surghjenti chì impiia una cistiredda. À mezu à l’ammachjatu dui pel’di fica mezi morti, chjarabucculoni fracichi tamantoni, scumbattiani à mezu à i ribottula chì ricupriani in paru tamantu ribbonu. Annant’à un vechju branconu sciancatu è ingavuddatu di vitarbulona, sittembri avìa mantinutu calchì fica. Rolf s’avvicinò, vissi u picciolu tortu è una gucciuledda d’oru sguttà da l’ochju. Colsi u ficu è mundendussilu cacceti a peddi spissa in cinqui fittuchji di milonu. Sposi a peddi com’è una stedda annant’à una cascia. Scuppuleti u ficu biancu biancu chì si sfittò russu com’è sangu. U si missi in bucca è spramunghjindulu chjusi l’ochja pinsendu : a Pinciulesca !

Era tuttu cummossu quandu un viuleddu pistiatu li feci fà u ghjiru è ricuddà pà una ricciata fasciata d’arba santa sicca. Rolf si ritrosi in pett’à pè incù a casaredda di teghji lisci lisci spiriunendu, turchinu smiralda. A Sulana ! Era prontu à lintà i paroli cari ‘lla so arciminnanna Chjara Stedda quandu una boci lintò :

Chjara, attenti, Chjara mì un busgiacconu è un fucili militaru !

Leccu leccu un brionu spasimatu schiattò :

O Francischiii, mì l’elmu numicu mì mì culà, l’elmu numicu o Francischiii, culà l’elmu numicu l’elmu numiiiicu !

È dui archibusgiati scuppionu.

Rolf missi i so dui mani in pettu, à dritta. Faccia à a casaredda, turchinu smiralda, a Sulana mintuvatuli, cascò di fronti in a nepita fiurita mummulendu : carnali eramu carnali ! ammutulindusi à l’eternu.
 

Les pieds dans les glaïeuls, il dort. Souriant comme

Sourirait un enfant malade, il fait un somme :

Nature, berce-le chaudement : il a froid.

 

Les parfums ne font pas frissonner sa narine ;

Il dort dans le soleil, la main sur sa poitrine

Tranquille. Il a deux trous rouges au côté droit.

 

***

 

Epìlogu

 

Un ghjornu di sittembri spassighjendu in u Bozziu, scuntreti un chjassu di teghji lisci lisci chì mi purteti à una casaredda di chjappeddi, turchinu smiralda. Daretu c’era un’arghja tamanta è u so tribbiu in a currintina di ventu drittu. Ottu scalinati à fiancu di ricciata mi purtetini ad una surghjenti sicca incù a so vascuchja biota. Un machjonu di fica insalvatichiti è di vitarbulona mi bucheti in un viuleddu pistiatu chì mi purtò in piazza ‘lla casaredda. U tettu s’era sfundatu. À l’aletta ‘llu balcuneddu sbalasgiata, una tavuletta castagnina incù un tafuneddu si banganiulava à un chjodu stazzunatu pindiniulonu à u cancaru in squatra. Annant’à un pel’di rosula salvatica arradicatu in a ricciata, in fin di staghjoni, sittembri avìa sbucciatu calchì rosuli. M’avvicineti pà annasà u muscu l’albaspina è calendu l’ochja, vissi una petra tunda fasciata di murza ingutuppata di nèpita fiurita. M’invinuchjeti è svultendula m’avisti ch’idd’era un elmu alimanu tuttu rughjinosu. Drintu, grossu com’è un ovu di puddizza c’era un nodu castagninu, com’è un cori.

 

 

 


Anghjulu Canarelli hè di Livia. Innamuratu di a natura corsa è di i so circondi rucchisgiani, Anghjulu si ghjova assai di a prosa puetica da scalpiddinà un universu muntagnolu beddu cà particulari.  

 

 

 

Par marceddu - Publié dans : Narrativi
Ecrire un commentaire - Voir les 1 commentaires - Recommander
Mardi 30 juin 2009


 

 

Vi vularisti cuntà... innò, quista ùn hè micca una fola, hè una cosa chì m’hè successa. Una cosa cusì ùn saria mai ghjunta in tempu di babbu, parchì tandu l’animali erani allivati. Aghju briunatu, fattu ghjenti, ma tutti ani vultatu u capu, tutti cridindu chì ciò ch’iddi faciani era più impurtanti. Mi sò firmatu solu, è l’omu solu ùn pò fà cascà sti muraddona di silenziu è d’indiffarenza. Allora, aghju impiutu u me calamaru incù i me lacrimi ch’erani talmenti amari è arrabiati chì duvintonu inchjostru, ed hè incù quistu ch’e scrivu.
 

Cagna. Ùn c’eru mai ghjuntu. Pà ùn cuddà solu, aviu chertu à u me amicu Ghjuvan’Francescu di fammi cumpagnia. A matina di bon’ora, dopu avè missu un pezzu di pani di casgiu di panzetta è u termossu ‘llu caffè in a busgiacca, c’eramu lampati in vittura. Passavamu pà u portu quandu u soli uchjittava supra u Paviddonu. Iscindu da u tunellu ‘lli scaffi d’Usciolu tuttu ripiddava fiatu. U muchju biancu incù i so fiora stirati rumbiccava à u muchju viulettu d’avè i so fiora ingrunchjuliti. U tarrabuchjulu infilaratu si carcava di steddi bianchi. A muntagna era liscia, è da a cima sin’à ghjunghja à u fiumu ùn mancava nudda ; da u verdu bughju ‘lla liccia à u verdu tennaru ‘ll’alzu, tutti i verdi ‘lla criazioni s’erani missi in piazza ; u pinu, a scopa, l’arbitru, u listincu, l’udoru salvaticu, u caracutu è u frassu. Pà ripizzà uni pochi di tafona, a vitarbula è a lamaghja infialzavani i brancona stracciati.
 

Pà varcà i dui canisgiona eramu passati annant’à i ponti in petra scarpillinata, fatti da i nosci missiavi. Oghji i petri una ad una spariscini.
 

Da l’infurcatoghju, da suttu a bucca di Bacinu, sin’à ghjunghja in Cagna aviamu missu un’ oretta. À pena postu u pedi in tarra l’aria pura è frisca ci avia abbracciatu. Suttu à i pina, filatu di verdu chjaru, u filettu ricupria tuttu di trinetta. A muntagna, com’è s’idda fussi sfraiata, avia vultuliatu i so cantona sin’à a pianura. Saltuchjendu com’è un caprettu annantu à i cantona, in quattru è trè setti, eru ghjuntu in cima. In u fundu, Portivechju ciociaru d’areghju s’infangaia, a Sardegna infritulita si fasciava in u velu di fumaccia. M’eru vultatu è firmatu ochji sfarracati. Mai ùn cridiu di ritruvanni unu, un paisolu, un paisolu addurmintatu, un veru paisolu di muntagna chì mi feci pinsà à missiavu. Un paisolu tranquillu incù i so casedda, tutti i stessi, sposti unu ad unu à mezu à i cantona pà ùn diranghjà nudda, tutti incù a so piazzetta i so pusatoghjia è u so ulmu. À meza à i muchja, s’induvinava a bucca nera aparta di calchì furra.
 

Quandu mamma mundulava i brusti, u muchju sciuppittava, à u so muscu sapìu chì u pani era prontu à infurrà è currìu à metta i me paniola.
 

Suitendu u violu à fiancu ‘lla muntagna, eru intrutu in una màghjina. Quidda sensazioni l’aviu avuta ziteddu, quandu vidiu in un libru un beddu locu chì mi piacìa, vuliu essa in drintu. Ma sta volta eru intrutu in veru in a fiura. Marchjavu annantu à quiddi petri com’è s’e fussi purtatu in aria.Tuttu si scitaia. I fiora si sbucciavani carizzati da u suffiu melinu melinu di u primu raghju ‘llu soli chì punia millaia gucciuleddi cristaddini inchjirchjati in cullani. U violu inchjirchjava u pasciali a parti subrana è ci avia lampatu annantu à una piazzetta di trè casidduchja chì vultaiani u spinu à una surghjenti. Acqua ghjaciata chì pisciulava in u un filu d’arghjentu da tamantu tighjali.
 

C’eramu lampati annantu à i pusatoghjia di un caseddu sfundatu è aviamu spuntinatu. Mai pezzu di pani ùn fubbi cusì bonu. Ugni cosa avia ritruvatu u so veru gustu, è di un spuntinu c’eramu fattu un veru pranzu. Pà biaci u nosciu caffè, c’eramu inciucciti in u zuddu, u spinu appughjatu à u purtonu castagninu rosticu è caldu caldu, di faccia à a Sardegna sculurita in un velu cilestu.
 

Me amicu ùn dicia nudda ma si vidia ch’era maravigliatu. Davanti à tanta biddezza ùn c’era nienti a dì, l’ochji bastaiani. Pianu pianu m’avia dittu :
 

 - A sà chì u caffè imbruscatu di màmmita hè più bonu quì !
 

T’avia a raghjoni, quandu eru ziteddu, u pani sfittatu incù baccalà pumata è ciudda fritta, manghjatu suttu à i castagni, era più bonu. In stu pasciali a vita pà i zitedda duvia essa straurdinaria, dura ma vera.
 

Ghjuvan’Francescu sintindumi sempri parlà di u passatu incù tant’aligria m’avia dittu incù brama :
 

 - Piccatu, sta minera di viva era sana.
 

Li rispundiu chì à mè dinò mi saria piaciuta à muntanà è à impiaghjà, ma quiddi chì l’aviani fatta diciani ch’era dura è ch’ùn la rifariani più.
 

S’era arrizzatu è fighjulendu da i parti ‘lla Muntagna Sfraiata m’avia dittu :
 

 - Mì, chì sò quiddi animali culà insù, parini sgiucchi !
 

Rimissimu i nosci busgiacchi à zozzò è ripartitimi. U violu ci avia avviatu in a pianura è cuntinuava u so chjirchju a parti suttana ‘llu pasciali. Da subra à a santa, à u caseddu mezu scialbatu incù a piazza sarrata di pilfarru barbelé, dui sgiuccuchji s’arrimbaiani à u muru à l’umbra, l’altri strappaiani u pocu d’arba rasciata è s’allampaiani à i branchi ‘lli pina. Un caprittuchju era isciutu da suttu à i machjona ed era vinutu à liccammi a mani.
 

Una sgiucca si strascinaia incù l’ùvaru ingonfiu com’è una biscica. Tinindula pà i corra d’aviu strifinatu u fronti pà mettala in cunfidenza :
 

 - Tè sgiuccuchjia tè tèèè !
 

U caprettu s’era avvicinatu è capizzendu s’era missu à sughja. Suttu a pargula, un beccu incù un paghju di corra tamanti marchjava com’ un catrafalcu è quandu m’eru avvicinatu ùn era mancu scappatu. Da suttu u calvariu, un puzzu si svacaia annacquendu tamanta pianura invasa di tarrabuchjuli. Ghjuvan’Francescu avia dicisu di falà l’animali pà ch’iddi biissini. È com’è tempi fà à chì chjama à chì rispondi aviamu avviatu beccu sgiucchi è capretti. Una sgiucca coccia avia à chì fà à marchjà, supisendu u barbelé l’aviamu fatta falà. Un’ antra ùn pudia mancu calà u capu pà bia è ùn facia ch’è surracà, mittinduli un vasceddu sutt’à u baveddu d’aviu ciuttatu u musu drintu pà falli ingutta un pocu d’aqua. U caprettu chì avia suttu, s’era missu in i bracci di Ghjuvan’Francescu chì li facìa rustucià i punta ‘lli lamaghji tennari, di cuntintezza li liccaia u nasu a bucca è l’ochja. L’animali s’erani sparti à mezu à i casedda, certi s’erani arrimbati à i porti chjusi. U caprettu sgambaddaia è u beccu capu drittu mastucaia vatendu.
 

Nanzi d’andàcini aviamu ghjittatu un’ uchjata à u pasciali chì s’approntaia pà a notti, fascendusi in u filettu. A sera, affacchendusi da subra à u monti Cappiddatu pà vighjà, a luna avia da essa surpresa, è punindu u so velu d’oru com’è tempi fà, avia da chjarià u pasciali pà chì u caprettu è i sgiuccuchji ghjuchessini. L’umbra maestosa ‘llu beccu avaria alluntanatu, ùn si sà mai, calchì vulpi chì avaristi vulsutu avvicinassi un po troppu. Annantu à un zuddu u ghjacaru ruzzicaia un pezzu di pani trinnichendu u capu com’è pà dicci, à prestu !
 

L’abbrucatu ci avia avviatu.
 

Calchì ghjorna dopu, eramu ricuddati, Luddu paragunaia à San Larenzu incù i so caldamona. Ghjunti à u caseddu apartu Ghjuvan’Francescu avia appiccatu a so sporta à u canteddu ‘llu tettu. A prima volta chì no cuddetimi, fendu u ghjiru ‘llu pasciali, ci avistimi chì tutti i caseddi erani chjusi, solu u primu da supra a capedda, à manca, era apartu. A so porta era scancarata è me amicu n’avia fattu una tola pà pona i so libri è pà scriva. C’eramu stallati com’è sempri è aviamu spuntinatu. U muscu ‘llu caffé caldu si sparghjiva in a pezza. Da daretu un toppu di nocca u ghjacaru s’era affaccatu è tintinnendu di cuchjarina in u bichjeri Ghjuvann’Francescu s’era arrizzatu dindu :
 

 - Ùn pirdimu più tempu, purtemu stu pani siccu à i sgiucchi.
 

In cima ‘lla Muntagna Sfraiata i corbi stracciaiani u celi schiettu. U pasciali era abbambanatu à mezu à l’arba avvampata a tarra sicca è u filettu stracquatu annantu à i petri. In a pianura, ùn aviamu vistu nè capretti nè sgiucchi nè beccu.
 

Suttu à u vechju liccionu, iscindu da u so tighjali Pisciaddona ci porghjiva sempri u so buttighju. Ghjuvann’Francescu s’era trovu un beddu locu ed era sparitu in u so libru. In cima ‘llu pasciali, culà insù, s’induvinava a Muntagna Sfraiata è in u celi schiettu, punti neri lucichenti ghjiravani in tundu. U vintuleddu friscu ci avia aiutatu à lintà u fiatu, chì incù u caldu sariamu cripati. Ghjuvan’Francescu avia accarizzatu u ghjacaru è toccu a so ghjamba ferta. I primi ghjorna chì no u scuntretimi, l’avia frizziunatu incù un pocu di meli dindu ch’idd’era bedda robba fatta incù mond’amori da l’abbi è ch’ùn pudia ch’è fà bè. À veda u ghjacaru liccassi si pudia capì ch’iddu li frighjia o ch’iddu li piacìa.
 

U soli tramunteti da i parti ‘llu Monaccu, ci ni ricuddetimu pà a strada fatta à mezu à i cantona, in u fundu i tetti s’appuddavani. À u furru sfundatu aviamu intesu bilà. Eru passatu suttu a pargula, da a teghja liscia aviu vistu una dicina di sgiucchi in a piazza di u caseddu apartu. Una sgiucca passava à mezu à dui petri alti com’è stantari, u sguardu biotu è tristu. Straquatu suttu à i pina u ghjacaru avia ripresu a so vardia. Aviamu spartitu u pani siccu. Ruzzichendu è trinnichendu u capu, u beccu faciva tintinnà u so campanonu, è tutti l’animali s’erani accolti. U caprettu s’era appaghjatu di Ghjuvann’Francescu è li liccava l’arichji com’è pà cherali calchì bottula frischi di lamaghja. A sgiucca coccia bilava, ùn era tantu schietta. Daretu à idda una capretta magra marchjava incù difficultà. M’eru avvicinatu purghjinduli un pezzu di pani è avia vultatu u capu bilendu, a so bucca sciumiava è a so coscia era tutta scialbata, cosa strana chì i sgiucchi sò animali puliti. Avindindumini aviu ditu :
 

 - O Ghjuvà, veni ghjà, ci hè calcosa ch’ùn và, st’animali sò malati !
 

A sgiucca coccia dinò sciumiava, una capretta era chjinata è trimulava, tutti aviani calcosa è ùn aviani ch’è a peddi è l’ossa.
 

Aviu capitu parchì i corba bulavani subra a Muntagna Sfraiata. A mani mattina i sgiucchi ùn erani micca in a pianura parchì erani firmati insù à mezu à i cantona. I corbi sentini l’animali malati è quand’iddi bolani tutti insembi hè gattivu segnu. Aghj’a punghjà di dà una boci pà truvà u pastori chì t’hà una trintina di sgiucchi di razza alpina culor’ di pani cottu, una sola sgiucca corsa nera, un beccu intintinnatu è un cateddu biancu è caffè à latti.
 

U soli s’era piattatu daretu à i monti è u fritu ci pizzicava. Passendu davanti a capedda di san Vincenti, Ghjuvan’Francescu avia calatu u vetru è postu u so capu annantu à i so braccia incruciati. I roti rasciavani u tufu è stracciavani u silenziu, u silenziu l’abbrucatu. L’abbrucatu ! Rimisciu tamantinu tamantinu ‘lli gridda è ‘lli scrizzuli buliendu i so canti à l’aria chì si rinfrisca ungnindusi di filettu sfracicatu di deda melina è di muchju siccu. L’abbrucatu ! Mumentu straurdinariu da quandu u mondu hè mondu. L’abbrucatu ! Tempu chì si sgraniddighja in u rimisciu ‘llu suffiu ‘lla vita eterna, magica.
 

Ma quidda sera l’abbrucatu facìa trostu, ancu u buttighju ’lla cistera, chì si ghjittava in a filasca ribumbava. Tutti i volti biiamu un colpu à a funtana ‘llu Pinu Biancu, ma quidda sera ùn ci firmetimu micca. U ghjacaru ci suitava è aviamu pugnatu di fallu vultà in daretu. Ci fighjulava com’è pà dicci d’ùn lacallu solu.
 

Pà a prima volta, ùn c’eramu firmati indocu, eramu fughjiti.
 

Incù Ghjuvan’Francescu, aviamu pugnatu di fà ghjenti, ma tutti ani vultatu u capu. D’istatina Portivechju ùn si ricunosci più. N’aghju parlatu à a stampa, è mi rispunditini : - I nosci littori volini sangu d’omu o cula è petta assuliati, i sgiucchi ùn ani nisciun intaressu. - Vuliu dì à Mascone, chì avia impiutu u teatru d’istati, l’antica usina à suaru, ch’iddu fessi una chjama, ma ùn era u mumentu, è ni faci dighjà abbastanza. Allora capii chì trà no, c’era calcosa ch’ùn andava più. Tilifuneti à u veterinariu prupuninduli di cuddallu pà muscialli indù erani l’animali. Mi rispunditi ch’iddu avia troppu travaddu è ch’ùn pudia fà nudda.
 

Luddu si n’andaia è pà ùn lacacci piddà da u caldu ci ni cuddetimi di bon’ ora. In una sittimana tuttu era cambiatu. A muntagna comu s’idda fussi invichjata era tutta sculurita. U filettu ingiadditu calaia u capu, una pulvara fina fina ricopria tuttu. L’aria pura è frisca di l’altura s’era mutata in un suffiu affannosu. Ghjuvann’Francescu mi fighjola, è muti prucissiunemu da a capedda à u caseddu apartu. I beddi parfumi sò svaniti livitendu in puzza di carri masciu. Ùn ricunoscu più nudda, tuttu hè siccàghjina, ancu i cantona sò dissuchjati. A piazzetta di tufu hè usciata, ùn ci hè ch’è u toppu di nocca, ch’ùn sapendu chì fà, poni un pocu di verdu tricaticciu. Ci avviemu in u violu chì sueta a Muntagna Sfraiata. Da suttu, annantu à una mora di filettu calcicatu, una piddantrica piena di muschi, u capu arrimbatu à una petra bianca, a so buccuchja aparta com’è s’iddu bilèssi :
 

 - U caprittuchju chì Ghjuvan’Francescu abbracceti !
 

Arrimbata à un muraddonu, u capu annantu à una petra bianca, a bucca aparta com’è s’idda bilèssi, a tinta animali s’hè strascinata in vinochju pà circà di sortasini :
 

 - A sgiucca coccia !
 

Quidda capretta incù a so coscia scialbata ùn hè andata tantu luntanu, s’hè lampata da suttu à u pel’ di u pinu saitatu u capu spostu annantu à una petra bianca :
 

 - Anch’idda à bucca aparta !
 

À u punticeddu indù cola u bìulu d’acqua, dui tinti sgiucchi sò firmati à dui dita di u puzzu, cardati da a tiria, i cappa appughjati à una petra bianca :
 

 - À bucc’ aparta à bucc’ aparta à bucc’ aparta !
 

Tutti, tutti ani bilatu :
 

 - Aiutu... aiutu... aiutu !
 

È si ni sò morti, soli.
 

A Muntagna Sfraiata chì deti à l’Omu i so petri pà fassi un aggrundu è chì si feci madunetta pà insignalli a strada ch’iddu ùn si pirdissi, s’hè fatta cimiteriu. Aquistendu u passu ci piattemu l’ochja pà ùn vulè più veda, ma à ugni bufinumu ‘lli muschi, vidimu, è cosa strana, a muntagna hà missu i so petri bianchi in cuscina pà l’animali.
 

È com’u fumaccionu v’infundi scunghjindu, a puzza ‘lla morti livitighja licchendumi. Senza lintà una parola ci lampemu in vittura pà falàccini à u Pinu Biancu è ci lavemu pà nittacci di tutta quidda pulvaraccia.
 

Cagna. Ci sò ghjuntu. Aviu ritruvatu un paisolu, un paisolu mimoria, mimoria di rispettu, rispettu ’lla Vita, oghji macculata.
 

In Cagna, sta notti a luna hè bughja, s’hè cuparta a faccia pà ùn chjarià troppu sti loca in dolu. U banghjaghju poni una ad una i so gocci. I tetti mettini i so pizzetti di fumaccia nera. U pasciali sà chì un dolu cusì maiò hè gattivu segnu. Iddu hà cunisciutu l’Omini chì u fecini, puninduli i so casedda unu ad unu annant’à a muntagna senza ferirla, l’Omini chì s’aiutaiani trà iddi. Allora, sì vo ghjunghjiti in stu pasciali, quandu vo vidareti a madonna di marmaru biancu chì fighjola u so fiddolu crucificatu, ditivi chì da subra a Muntagna Sfraiata, sta madonna vidi ciò chì oghji, ùn semu più capaci di fà.
 

Sì vo passeti pà quidda cappedda è sì u ventu bufula in i pina, tinditi bè l’arichji, è sì vo sintiti bilà, ditivi ch’ un ghjornu Omu s’era dittu Pastori è l’avia sminticata.
 

Sì vo vi firmeti un ghjornu in... Bitalza... dumandeti à quiddi casedda tistimonii, iddi, iddi soli vi cuntarani chì a u mesi di Luddu di l’istati milli è novicentu nuvantunu...

*

À l’amicu chì circa u tistimoniu è chì hè statu tistimoniu.


Anghjulu Canarelli hè di Livia. Innamuratu di a natura corsa è di i so circondi rucchisgiani, Anghjulu si ghjova assai di a prosa puetica da scalpiddinà un universu muntagnolu beddu cà particulari.  

 

 

Par marceddu - Publié dans : Narrativi
Ecrire un commentaire - Voir les 0 commentaires - Recommander
Jeudi 25 juin 2009

 

N’aviami u vintisetti, di marzu, un vennari. Erani deci ori di sera. Un ghjurnalistu di a televisiò vinia d’annuncià a cundannazioni in appellu di Yvan Colonna à a prighjò in perpetuu cù 22 anni di peine de sûreté.

Tandu, aghju ricusatu à scriva. À scriva sopr’à un fattu chì vinia di succedi aval’avà. Mai vogliu rifletta sott’à l’intimizioni di l’attualità. Iè ma quì, hè attualità chì a dura. Chì cù u prima prucessu è dopu u sicondu, veni à palesu u stintu chì duranti à bona via quaranta anni, hà mossu a pulitica di a Francia in Corsica, qualivoglia fussini i guverni o l’omini à u capu di u guvernu : a raghjon di Statu *.

 

Appratenda ch’eddu saria imparziali u Statu in dimucrazia, saria quant’è à dì chì u mari hè seccu. Appratendu ch’eddu saria da serva u benistà di i citadini u Statu, saria quant’è cuntà chjachjari.

 

Ani custruitu l’idea chì Colonna era statu quiddu à ammazzà u prifettu Erignac.

Tutti quiddi chì mettini u suspettu sopr’à u scenariu accunciatu da a pulizia, a magistratura, u ministeru di l’internu, u prisidenti di a Ripublica, sò visti da numichi di u Statu è purtati à a penta ceca.

 

Duranti deci anni, cintunari di ghjenti arristati, 300 parsoni missi in asaminu in u filu di i prucidimenti antitarruristi, vali à dì cù una guardia à vista di quattru ghjorni eppo imprughjunati (détention provisoire dici l’amministrazioni) parechji mesi, un annu è più pà certi, nucenti è bè. U tintu Marcellu Lorenzi, Matteu Filidori, Colombani… sionti i filières. Da ghjugna à a cundannazioni di Castela è Andreuzzi… cù u fiascu ch`è no sapemu.

 

Ma ci vulia ch’eddi paghessini, qu’ils expient ces satanés nationalistes, tous ces Corses, pour avoir porté atteinte à ce que la France a de plus sacrée, l’idée d’une république une, indivisible et généreuse. Iè ma, altru cà mitulugia ùn hè quidda République une, indivisible et généreuse.

 

L’hà ditta à palesu l’avucatu di a partita civili Lemaire : « il ne faut pas oublier que c’est un préfet de la République qui a été assassiné ! ». È l’assassinu di un prifettu, pà u Statu francesu, hè l’ultima di i sfidi ch’eddu pò pata ; da ricustituì una faccia in quant’è puteri, bisogna à tutti patti à truvà unu reiu è à cundannallu.

 

Hè ‘ss’ idea LISTESSA chì a sustinutu l’azzioni di u Statu duranti più di quarant’ani in Corsica.

 

 

La loi l’11 di ghjinnaghju 1951, a leghji Deixonne pruibisci a lingua corsa ind’è l’insignamentu, raghjon di statu ; [

 

Di lugliu 1970, u rapportu di l’Hudson Institut hè missu à palesu cù i so cunclusioni pèssimi, raghjon di statu ;

 

In lu sissanta, si pensa à fà provi d’armi nuclearii in l’Argentella, raghjon di statu ;

 

In 1972, i cianghi rossi, raghjon di statu ;

 

In 1975, Aleria, raghjon di statu ;

 

U 6 di ghjinnaghju 1980, l’affari Bastelica/Fesch, raghjon di statu ;

 

Ma ùn vogliu cascà micca in a trappula paranuiaca. Intindimuci bè : hè a Francia ad essa malata di a so dimucrazia. Hè a Ripublica francesa ad essa inferma di nàscita, culpita da quidda malatia chì si chjama ghjacubinisimu.

 

L’affaire Dreyfus, raghjon di statu ;

 

U scandalu di Panama, raghjon di statu ;

 

I fucilati di 1917, raghjon di statu ;

 

Vichy è i ghjudei mandati in i campi di u starminiu, raghjon di statu ;

 

U bumbardamentu di Haiphong (Induscina) in 1946, raghjon di statu ;

 

A riprissioni di 1947 in Madagascar, raghjon di statu ;

 

A turtura in Algiria, raghjon di statu ;

 

L’affari Maurice Audin, raghjon di statu ;

 

L’affari Ben Barka, raghjon di statu ;

 

L’affari Markovic, raghjon di statu ;

 

l’Irlandesi di Vincennes, raghjon di statu ;

 

U Rwanda è a pulitica africana di a Francia, raghjon di statu ;

 

L’affari Julien Coupat

 

Turreti à leghja à Tocqueville  chì prisintava à Ripublica francesa com’è razza di rilighjò nata da a mistica rivuluziunaria.

 

Turreti à leghja à Suzanne Citron :

 

« La religion de la Révolution française imprégnait les pères fondateurs. Pour eux, la République, la nation, l’Etat désormais entre leurs mains, se confondaient en une seule mystique. Leur patriotisme exacerbé par la défaite de 1871, nourri de la lecture de Michelet, chantre d’une France messie du genre humain, inspirait le Petit Lavisse, le manuel phare de la République. « La République a fait de la France le pays le plus libre du monde », y lisait-on. Ce catéchisme républicain longtemps reproduit dans les manuels primaires ultérieurs, avait modelé l’inconscient collectif. N’est-il pas la référence implicite dans l’usage immodéré du mot République, de l’expression réflexe « la France pays des droits de l’Homme », alors que, ces dernières années, le passé glauque  – Vichy et les juifs, la torture en Algérie – c’est inscrit dans la mémoire collective.

Le constat est sans appel : l’histoire prétendument nationale, la vulgate républicaine écrite pour légitimer l’Etat, était l’histoire de la raison d’Etat triomphante. Le passé des vaincus, des victimes de cet Etat conquérant ou dominateur se dissolvait dans cette légitimité ».

Suzanne Citron, Mes lignes de démarcation, ed. Syllepse.

 

Ùn a sò s’è Colonna era di cumbrìccula cù quiddi chì ani pensu, appruntatu è missu in anda u prughjettu di tumbà à Erignac. Ma oghji chì hè oghji ci hè una cosa ch’e ni sò sicuru : ùn hè statu Yvan Colonna ad avellu ammazzatu à u prifettu.

Ma u Statu, par via di i sò raprisintenti i più alti (ministru di l’Internu, di a ghjustizia, prisidenti di a Ripublica), ùn si pò è ùn si voli sbuciardà.

 

Puteri è stituzioni si dani a mani da cumpona una virità bedda cà còmuda, un acconciu di virità bonu da piattà i falimenti i più tòrbidi è da sfrancassila da ogni umiliazioni, quandu chì i cittadini di ‘ssu paesi duvariani ricusà quidda cuncipitura di ghjustizia tessa à viltà ed iniquità. È ciò chì mi dà da fà, chì mi frastorna, hè u silenziu di u mondu puliticu ed intillituali, in Francia è in Corsica.

 

Accurrarà po pà a stabbilità di a ripublica francesa chì quiddu insignattuci sighi à tutti patti culpevulu ? S’edd’hè propiu cusì, ditila. Tandu sarà più semplici sarà.

 

* A raghjon di statu hè a nuzioni usata da u Statu da ghjustificà l’azzioni soi in u filu di i so intaressi naziunali calcichendu murali, drittu o qualivoglia fussini quidd’altri impirativi.

 

Marceddu Jureczek hè natu in Aiacciu in u 1973 è ci insegna u corsu in liceu prufissiunali. Prisidenti di l’associu Matina Latina, hè dinò capiridattori di a rivista Avali. Parechji di i soi i scritti, part’è più raconti è cronachi, sò stati publicati in U Taravu, in Bona Nova è le Journal de la Corse. U so prima rumanzu Ghjuventù Ghjuventù hà ricivutu u premiu 2007 di u libru corsu cuncessu da a Cullittività Tarrituriali di Corsica. U so sicondu libru, U Vantu di a Puvartà, un assaghju, hè sciutu in 2008.

      

 

 

Par marceddu - Publié dans : Assaghji
Ecrire un commentaire - Voir les 0 commentaires - Recommander
Samedi 6 juin 2009



Oghji, u sei di ghjugnu di u 2009, à l'Acqua Citosa, sò stati primiati i primi participanti di u Premiu Orezza di Litteratura. Trà sissanta autori è più à avecci mandati i so pruduzzioni, sò stati missi in i risaltu :


Prima premiu :
Ghjambattì Giacomoni

Sicondu premiu :
Carlu Colombani

Terzu premiu, datu in cumunu à :
Maria Maddalena Stefani

Ghjuvan Paulu orsini

Felice Maestracci


Vulemu renda umaghju à u tintu Elice Guerrini, mortu ghjorni fà, militanti di fedi è di stintu, chì s'era datu di manu anch'eddu, participendu, quantunqua sapendusi malatu. 

A racolta di tutti 'ssi scritti, i primiati ed uni beddi pochi di quidd'altri, i pudeti ritruvà in a racolta publicata da Cismonte&Pumonti Matina Latina Edizioni, nantu à situ o in i varii librarii di Corsica.
Turremu à ringrazià
l'Acqui d'Orezza pà u so sustegnu.

À un antru annu è ventu in poppa ! 
Par Marceddu - Publié dans : Premiu Orezza Litteratura
Ecrire un commentaire - Voir les 2 commentaires - Recommander
Dimanche 24 mai 2009

 
PRIMU PREMIU OREZZA DI LITERATURA


 

                            D’auturnu 2008 a sucietà di l’acque d’Orezza (SNEEMO) cù l’edizioni Cismonte & Pumonti mettianu in ballu u primu premiu Orezza di literatura corsa. Senza nisun’altri penseri nè interessi chè di prumove a lingua , stu premiu si vole un strumentu à u so serviziu.
 

Dopu avè cù gran piacè ricevutu più di duie centu scritti a ghjuria cumposta d’Iviu PASQUALI Presidente, ghjiseppu LEONI, Marceddu JURECZEK, Pantaleone ALESSANDRI è Lisandru MUZI anu compiu e so scelte . I premii seranu rimessi u 6 ghjunghju nant’à u situ di l’acque d’OREZZA,  e surprese seranu di misura postu chì i scritti sò di valori è di qualità maiò. L’edizione d’un magnificu libru cù e presentazione di tutte l’opere da Cismonte & Pumonti appughjeranu a stonda impurtante di e recumpenze. Dunque lampemu una chjama à tutti i passiunati di a scrittura è di a lettura in lingua corsa. Dumandemu à tutti quelli chì sò ingagiati è arradicati à sta cultura di vene  cun noi à sparte sta manifestazione linguistica impurtante di puesie è di scrittura. V’aspettemu numerosi per assiste è participà à un evinamentu unicu indè a so dimerchja. Puderete scuntrà, discore, fà cuniscenza cun ghjente cum’è voi primurosi di salva a lingua è a scrittura corsa. U situ di l’acque d’Orezza v’accogliera indè a so bellezza naturale cuperta di u so vestitu verde è u so capellu turchinu, ci seranu di sicuru amichi  impruvisadori è paghjellai, u locu serà a l’altezza di sta bell’opera.  Bell’intesa ci aspettemu à vede tutti quelli chì,  mandendu ci  e so opere, incuragiscenu forse altre persone à participà à u prossimu premiu. 
 

A parte si di 2 ore u 6 ghjunghju 2009 serà per i passiunati di a lingua corsa un ghjornu di spassighjata, di presenza, di spartera è di scambii à passà in tutt’amicizia à l’acqua acitosa. Venite induv’ellu corre l’inchjostru quant’è l’acqua ferrosa , venite cù i vostr’amichi,  cù e vostre famiglie,  v’aspettemu à cor’apertu è à libri spalancati.

 

Iviu PASQUALI, prisidenti di u ghjuria.

 

Par marceddu - Publié dans : Premiu Orezza Litteratura
Ecrire un commentaire - Voir les 0 commentaires - Recommander
Jeudi 7 mai 2009

Les dépossédés

Robert McLiam Wilson & Donovan Wylie - edizioni Christian Bourgois, 2005 (347 paghjni).

 

Scriva sopr’à a puvartà, circà di palisà u veru di ciò ch’edd’hè, veni mali assai : veni mali assai postu chì à spessu si cadi in a trappula cunvinienti di u studiu ecunomicu è/o statisticu carcu à sciffri ed altra robba di parcintuali ( à quandu falsificati) numichi di a rialità vera è viritativa. Tandu indù hè ch’edda si ni stà a suffrenza, u patimentu di a ghjenti in carri viva ? Hè propiu ciò ch’eddi sò ghjunti à capì Robert McLiam Wilson, scrittori è Donovan Wylie, fottograffu, quand’eddi scelsi d’accimà u travagliu ch’avia da cunduciali à u libru chì oghji si pò leghja.
 

u locu : u Regnu Unitu.
 

U tempu : à l’entri di u 90a.
 

U cuntestu : una sucità « libaralizata » da a furia thatcheriana (a lascita di Thatcher ancu puri u Labour, a manca dunqua, l’hà fatta soia…) chì si sceta com’è spussissata.
 

È da essa spussissatu, bisogna ad essa statu, à mumentu datu, in gradu d’avè pussidutu calcosa, ancu poca robba, un travagliu, una casa, una famiglia. Parti da quì u custatu di l’autori. Ùn voni micca discriva, voni truvà un sensu à a puvartà imposta.
 

Da renda cù sincirità quidda puvartà, hà sceltu McLiam Wilson di pidià zoni emmarghjinati chì più và più s’allargani ; d’altrondi, sò lochi ch’eddu cunnosci bè è megliu eddu : hè natu è ingrandatu in i quartieri disgraziati di a Belfast catolica è ghjuntu in Londra, à a prima campava in carrughju. Un’annata da usini chjusi à appartamenti disgraziati, da squat misari à casi bisugnosi. Da tutti quanti ‘ssi scontri, ‘ss’intarvisti, ‘ssi stondi scumpartuti, ‘ssi distini pessimi avvicinati, hè natu un libru cù unu stili unicu è impignatu.



McLiam Wilson impenna è  Wylie pigli i fottograffii. A fottò imprighjuneghja, cruda è linda, un cutidianu urrendu, da tistimunià cù forza è ghjustezza di i guai di a crisi di l’alloghju, di a crescita di i picculi travagli pagati pochi è micca, di u scempiu di a pulitica d’aiutu suciali, di u disimpiecu longu è massicciu, via, di a disincantata fin di l’epica industriali. Ma cù l’apparechju, nasci razza di distenza, chì à Wylie u sfranca da a rialità. McLiam Wilson inveci s’annega à tempu à quiddu ghjuvanottu neru astutu è disimpiicatu, à quidda ghjovana mamma di famiglia abbandunata da u maritu è senza niscun aiutu, à quiddi ziteddi insalvatichi di i carrughji di Belfast…
 

 Ghjugni à palisacci McLiam chì u veru sughjettu di u so libru altru cà u fiascu ùn pò essa. Fiascu di i parsoni scontri. Fiascu di u so prughjettu litterariu postu ch’edd’ùn ghjugni, à contu soiu, à fà di I Spussissati quiddu libru glubali sopr’à a puvartà. Fiascu di una sucità, chì cundanna i figlioli soi à l’addisperu.
 

 Dipusitariu di tutta quanta ‘ssa sustenza umana in fusioni, hà scelta McLiam Wilson di fassi attori di u so libru. Hè prisenti à fiancu à quiddi chì patini, ùn parla micca pà eddi, ùn si ni ghjova micca, i faci ancu più vivi è tacchiendusi i ritratti, c’imponi quissa quì a dumanda : è voi, chì faciati vo s’è vo fussiti in i so panni ?
 

 Fiascu nò. Semu quì di pettu à u travagliu di unu scrittori chì altru cà usà l’attrazzi ch’eddu cunnosci ùn pò fà. Hè cusì chì I Spussissati pindarìa di di più voltu u rumanzu cà l’inchiesta ghjurnalistica « ughjittiva », par via di i discrizzioni di i lochi è di l’embii, di i prutagunisti chì parè, parini parsunaghji di finzioni, di l’autori prisenti sempri in u racontu ch’eddu faci apradendu « eiu » è analizendu riazzioni è pinsamenti soi quant’è i fatti prisintati. Un libru chì franca i cunfini gennerichi stretti è trapassi i codici cunvinuti : sarà un’inchiesta, unu racontu o calchì assaghju ducumintatu ? Mi pari à mè chì u sottu titulu di contra rumanzu li staria bè è strabè.
 

 Fiascu nò dunqua. Un libru di litteratura in lu sensu u più altu di a parola. A litteratura in ciò ch’edda t’hà di più suvversivu : a capacità à intargà, à scuzzulà à svighjà u mondu, à fà ch’eddi mutessini i raprisintazioni nosci, à dà sensu, à facci cuscenti di i scempii ch’edda vedi spuntà.
 

Un libru lucidu.



Marceddu Jureczek t’hà 36 anni. Hè natu in Aiacciu è ci insegna u corsu in liceu prufiziunali. Prisidenti di l’associu Matina Latina, hè u capiridattori di a rivista Avali è sicritariu di ridazzioni di u misincu U Taravu. Parechji di i soi i scritti, part’è più raconti, sò stati publicati in i rivisti mintuvati, in Bona Nova è le Journal de la Corse. U so prima rumanzu Ghjuventù Ghjuventù... hà ricivutu u premiu 2007 di u libru corsu cuncessu da a Cullittività Tarrituriali di Corsica. U so sicondu libru, U Vantu di a Puvartà, un assaghju, hè sciutu di pocu. 

Par marceddu - Publié dans : libri
Ecrire un commentaire - Voir les 0 commentaires - Recommander
Jeudi 16 avril 2009


 

Hè sciutu u dischettu novu di Dopu Cena. Sti musicanti i cunnisciami par forza di i so viulinati indivalutati è l’attichju pà i strumenti di a tradizioni pasturali. Ma quì, ci pruponini un album fattu à canzoni. Iè, và bè, si sapia aghjà ch’eddi cantavani : da intruducia u prima discu (Sgiansgè Dama, cunsacratu à l’arii di u baddu corsu) c’era un currenti ; si sapia, pà avelli visti ed intesi pà ‘ssu Panicali ch’eddi t’aviani una massa di canti antichi o framanti (ogni mesi l’associu invita baddarini è fistaghjoli à ritruvalli in Furciolu pà vighjà, ma turraremu à parlanni). Eppuri, fendu ghjucà à « Trasmetta », ùn si pò essa cà stupitu. Ci nasci quì razza di un’alchimia chì v’ammazzuleghja. Ci hè chì tutti l’elementi à cumpona l’idintità di Dopu Cena venini rispittati, eppuri, senza perda nè sensu nè versu, capimu chì l’amichi nosci si dani i mezi da siducia un publicu oramai beddu cà più largu. Ùn si tratta di cumprumissioni : i viulini ci sò, à quandu rustichi, à quandu lindi lindi,  ancu puri cialameddi è pifani, ma usati in tal modu ch’è no surtimu quì da l’andati cumuni. Ci hè statu un travagliu pacenti d’accunciu musicali è una ricerca di a miludia assassina, quidda chì vi tarrula i ciarbeddi ghjurnata sana, senza spiranza di cacciassila da in capu. Moltu più chì si coglia in quà è dà l’influenzi parechji chì custituiscini u ritrupianu musicali di Dopu Cena ; u baddu nustrali l’emu ammintata, a paghjella, u cantu indiatu di ‘ssi trent’anni in quà, i versi intruspittivi à l’usu Springsteen, l’aligria aduliscenti di a prima epica di i Beatles…

 

L’impegnu di Dopu Cena, in u sensu d’impegnu puliticu, in u scavà di i prublemi di a Corsica d’avali, s’infatta dinò ind’è « Trasmetta ». Si capisci u pinseri acutu di ‘ssi ghjovani musicanti chì cercani à tempu ch’eddi aprini andati novi pà a criazioni corsa, à porghja unu sguardu sopr’à a sucità noscia è i so malanni : a tramandera di a lingua, di a cultura è di l’usanzi sarà ancu una tematica frusta à romba di ghjuvà, ma hè a prima volta ch’edda veni arrighjistrata una canzona ammintentu a straghji accaduta in u nuvanta trà naziunalisti. S’è certi sughjetti sò pessimi è dulurosi, l’album si tigni à culori vivi è spampillulenti com’è quiddi di a cuprendula.

Ci vurrà po ancu parlà di i boci. S’è quiddi di i masci si cunnisciani aghjà (certi s’erani fatti senta in certi altri gruppi), u dischettu metti in irisaltu i boci cristallini di i dui femini à cumpona l’associu. U fattu hè da mintuvà postu chì, ancu puri ch’è no fussimi avvezzu da longu tempu à senta cantà donni, cù i Dui Patrizii po Sole Donne, Anna Rocchi, Jacky Micaelli, sò quantunqua schersi in l’embiu musicali corsu.

 

L’avareti capita, ‘ssu discu hè di quiddi chì piacini è chì facini rifletta. Ùn saria quissu u scopu veru di l’arti ?

Par Marceddu - Publié dans : musica
Ecrire un commentaire - Voir les 1 commentaires - Recommander
Lundi 6 avril 2009

 

Pezzu di carbonu scartatu da babbu, macanighju u suffiu d’addisperu chì mamma lintava quandu a miseria s’arrabiava pà truncalli l’ossa. Tandu m’appaghjavu d’idda pà allibià a so soma chì l’inghjustizia ùn li trunchessi u spinu, suttu a so frusta chì trabucca l’omu in u vituperiu.

 

 

U ghjornu spuntaia à pena subra a Tasciana, u Pinetu invirdia, u Piratu si scitaia.

U zoccu zoccu ‘llu zapponu ùn irichitaia è Francescu si resi contu ch’iddu ùn suniaia micca. Stu trostu, ùn l’avia mai intesu da a so camara, è Diu sà s’iddu ricunniscìa ugni chjoccu chì vinia da l’ortu, sapìa ancu s’idd’era u babbu o a mamma chì u facìa, è ugni staghjoni t’aghjìa u soiu.

À u principiu di u branu, u rascinu zappittaia pà scalzà l’arba ; a vanga taddaia i fitti spissi di tarra nera pà svultalla bùrula bùrula ; u rasteddu frisciulaia spizzichendu pitrucceddi è paffunuchja di tarra sicca ; a marra ripiddaia fiatu ogni dui zappati pà fascià patati o fasgiola ricuparti d’un pugnu di suvu purcinu ùmulu ùmulu ; u ghjaddonu maghjincaia saltuchjendu pà calzulà i bottuli tènnari ; è dinò a marra chì zinghi zingaia in i sturcitoghja pà scanzà l’acqua.

In fin’ di branata, quandu l’ochji ‘llu soli scurticaia a calcina di u sulaghju, era u chirchinnu di a falcia chì u scitaia. Francescu s’affaccaia à u balconu pà veda u babbu - in pusonu, u spinu appughjatu à u pel’ di a mela ranetta, battindu a falcia annantu à l’alcudina - è si richjinaia inghjimulendusi in i cuperti mèlini pà goda l’ultimu pizzuchju di sonnu, azzicatu da a pisana chì piddaia a mani à u marteddu. È da i primi ghjorna ‘llu branu sin’à l’ultimi di l’istati, par tutti sti trosta Francescu era scitatu.

Ma u zoccu zoccu di u zapponu ùn l’avia mai intesu chivi. In Arbaghjolu sì, ci vulia pà scalzà i tammi scuppini è arbitrini pà fà u spiazzu di i carbunari, ma quì, in ortu, di u zapponu ùn ci n’era l’usu, era accantatu in carciara è i ragni si ni sirviani com’e tinditoghju.

Francescu s’arrizzò è affacchendusi in balconu vissi a mamma chì scalzaia l’ortensià. U so ortensià era tamantu, avia crisciutu incù iddu com’è un fratiddonu. Quandu a mamma lavaia i panni in a cistera, Francescu ghjucaia incù i ranochjuli chì si piattaiani suttu à a teghja. I lampaia in aria pà vedali ciuttassi anchi spalancati è natà, calaia u capu, di nasu sfrisgiaia l’acqua tralucenti è... in u fundu, l’ortensià spichjendusi uchjittaia guattendu ch’iddu ùn s’anighessi. Quandu a mamma richjaraia i panni, l’acqua duvintaia savunosa è l’ortensià sparìa. Francescu, appruntendu a turchinetta in a bassina in farru, pinsaia sempri à l’ortensià di i Marciddesi, appaghjati à i muraddoni ‘lla casa, incù i so fiora celesti. Quistu era tamantu, è in u celi schiettu, accurbiddaia i so caspi di fiora culor’ di rosula chjara à pena viulina.

È dì chì a mamma u scalzaia ! Una cosa simula ùn pudia essa vera, tinia à stu fiori quant’ à i so fiddoli, chì l’avia postu è allivatu.

Francescu falò pà a catarazza in quattr’è trè setti, saltò à caprittinu a muradda ‘lla piazza, ghjunsi à a funtana è vissi l’ochji di a mamma sbiutassi com’è dui chjarabocculi, spavintatu lintò :

 - O ammà parchì arruini u to ortensià ?

Senza pisà u capu a mamma arrabbiata zucchittendu bruntulò :

 - Ci mettini fora com’è ghjacari dopu vintott’ anni à bistrascià, tuttu era à a malavia è semu no chì avemu fattu tuttu, ùn c’era manc’ acqua, hè Sgianetta chì l’hà ghjunta, iè socu eiu, a casa hè a soia, ma l’ortensià hè u meiu, ùn di l’aghja micca da lacà ch’ùn valini tantu !

 - O ammà làcalu, u tintu, ùn t’hà fattu nudda iddu, làcalu, o ammà, ùn lu scalzà micca !

Di senta sunghjuzzà u fiddolu, scalza in u lozzu, bàttula di sudori d’affannu di fanga è d’addisperu, à zappunati a mamma si sfucò :

 - Vuliani a pighjò, è in più i me fiddoli pà servi, di rigalu, u tempu di a schiavitù hè finitu, cusì un avarani più nudda, è mancu l’ortensià.

Senza l’ortensià a cistera paria sparita. U buttighju chì sguttaia pugnìa d’impidì u limu d’affucalla ma ùn c’era Cristu. Senza l’ortensià a cistera si buliaia in a lenza virdiccia.

Francescu si ni staghjiva solu in quiddu casamentu tamantu è biotu, ci vulia chì calchissia stessi pà l’animali, pà un bisognu, ùn si pò mai sapè. È tutti i ghjorna, nanzi d’andàssini a scola, pascindu l’animali, vidia i brancona sradicati di l’ortensià siccàssini accantu à u puddinaghju.

U babbu è a mamma chì s’appruntaiani à lacà u Piratu, staghjìani indè u missiavu è a minnanna à u terzu di a Turrichja di Castaldaccia è pugnaiani d’appighjunà i trè pezzi di u sicondu chì s’infracicaiani da l’indivisu. Da po chì ziu Austinu era mortu, più nimu era ghjuntu in quiddu alloghju indù ùn si sintia più ch’è u curri curri di i topa chì campaiani è cripaiani subra a piazza. Annantu à u balletu si sintia a puzza ‘llu carri masciu chi s’inziffaia incù u friscenti suttu u caccia fora ‘llu purtonu.

Ùn li ci hè vulsutu tantu à Sgianeta à sapè à quali era tuccatu u pianu è à u capu di un mesi, a casa fù aparta sbiutata pulita disinfittata è sbiancata. Quandu Francescu s’accorsi chì l’appicciu di a caldaria era u cacatoghju, lintì in unu spannacori :

 - Avà hè finita, i ghjaddini ùn m’ani più da pizzicà !

U babbu s’era buscu dui bedd’orta è u so amicu Lucianu li pristeti un pizzinu di tarrenu pà fassi una barracca. Ci missinu i dui sgiucchi è i calchì ghjaddini incù u ghjaddu. Pà i purcedda aviani muratu in u fundu di u vangaronu u purcili accantu à a sarrenda di u Piratu, suttu à i noci.

L’ultimu ghjornu ghjunsi.

Francescu tirò u càtaru, i chirchinni stanchi di i vechji cancarona rughjinosi li ziriconu l’anima. Oramai era finita, ùn avia più da supisà à tarsgetta è falà currindu pà scaldassi u so caffè à latti caprunu incù a sciuma bianca bianca. Stu càtaru si chjudia pà sempri è mai più ùn l’avia da buccà d’una spaddata pà cunturrassi in a casa indù era natu è crisciutu.

U Piratu. Bucaiati quiddu càtaronu è vi piddaia una burrascona. Si passaia si vinia si cuddaia si falaia si intria si iscia senza mai richità. I corvè vi s’achjimpavani :

 - O Francè, ha’ chjusu a carciara ?

È a sarratura si ruzzicaia quidda chjavona. I prisutti i vuletti i panzetti i salami i cionciuli i coppi appiccati à i partichi è u casgiu merzu, spuffitaiani.

 - O Francè, pidda una coppa, Iè ! È calchì spechja d’adda, iè !

Sì vo erati ghjunti tandu, avariati spuntinatu : pani casanu prisuttu vuletta coppa salamu suminzali vinu di Ghjunchetu figateddu è ruzzicheddu infusu spingunatu.

 - O Francè, pidda l’oliu ! È a chjavona si piddaia un antru morzu, in u bughju i mori di patati è di ciuddi sfracicati si sfraiaiani pà fammi inciampà, l’orca panzona m’impidia d’avvicinammi di a so buccona grassa, l’oliu si piattaia in u fundu è stinzaiu u bracciu incù u cuchjaronu pà metta a me spadda è fammila murzicà da quiddu tafonu neru bughju chì s’inguttia u cuchjaronu.

 - O Francè, pidda ghjà calchì patati ? Iè !

 - O Francè, ha’ pasciutu i purcedda l’asini i lapina i ghjaddini ha’ turratu i sgiucchi ? Iéé iéé iéééni !

Vultaiu da scola è bucaiu u cataronu, inguttiu u me caffè à latti sturzendumi, andaiu à circà i sgiucchi in Angnunceddu pà ghjunghjali in a stadda è munghjali, piddaiu u fenu in a gransgia pà ponalu in a rastiddera pà Nina Fasgianu è u puddetru Turcu, piddaiu u bidonu sutt’à a tola di cucina cundindu a tindina, falaiu in carciara mittiu dui cazzaroli di ripassu vultaiu à a funtana pà riempia u bidonu è ghjunghjìu a u purcili indù quattru purcedda tamanti aspittaiani rugnichendu, di paura ch’iddi ùn mi murzichessini li lampaiu trè o quattru zucconi, intriu pà svacà a lavatura in a trova in petra scarpillinata è sbiutaiu una sporta di castagni sicchi o di ghjandi in u mudizzu, facìu l’arba à i lapina in orta di i Martini è i Lisandroni, chì anc’assà ùn erani più vangati, daghjìu l’orzu è u granu à i ghjaddini, sarraiu u purcili, a stadda, u ghjaddinaghju, a carciara, a gransgia è... facìu è ni facìu fatti. Nanzi di rientra cuddaiu annant’à u biitoghju di a funtanedda, mi rinfriscaiu è biiu biiu biiu. Tutti i ghjorna z’Anghjula Maria, chì no chjamaiamu Mia, falaia à empia a so girredda è mi dicìa sempri :

 - Frisca è bona com’è quista ùn n’aghju mai bittu.

L’avariati vista quidda funtanuchja chì impiia u cistirronu indù mi ciuttaiu d’istatina in caldu buddonu. Quandu vuliu fà spavintà a me suridduchja mi piattaiu in i casci lisci di l’ortensià, è quandu Dumenica s’avvicinaia di a teghja mi lampaiu in a cisterra e sciappitaiu. Dumenica troscia bàttula sfrancisaia :

 - «Ouah mammà va me grondéni !»

Sì vo erati ghjunti culà ùn sariati mai partiti senza a voscia sporta di meli o di nocci, u vosciu tuvaddolu di fasgiolu turcu o carbinesu, u vosciu pugnu di farina castagnina. Sì vo erati ghjunti culà, ancu vo oghji, avariati u rigretu di... u Piratu.

Quandu u cataronu si chjusi, a tarsgetta chjuccò l’ultimu colpu à mortoriu. Paulu Sgianeta Dumenica Nina Fasgianu Turcu sgiucchi ghjaddini è Francescu erani lampati fora. A famidda s’allughjò à u sicondu di Castaldaccia, i sgiucchi i ghjaddini incù u ghjaddu in a barracca, l’asini fubbinu tirati cappiu.

In Castaldaccia, ancu sì tutti i ghjovani ‘llu poghju erani i so amichi, Francescu si sintia stranieru. For di u Piratu era com’e mundatu ‘lla so peddi, avia a vargugna di passà davanti à i pughjulani, dopu avè pasciutu l’animali, è pà ùn iscuntralli si piddaia tutti i seri a strappata pà u Pantanu, cusì ritruvaia un pizzateddu di u violu chì u purtaia in Angnunceddu. U s’era fattu u so viuleddu trà u straddonu è i sarrendi, da par iddu, à colpu di suletti, in lignu, stacchittati, in coghju, in crepu, in plàstica, sibbè ch’era ancu duvintatu l’uruloghju di a so amica Rosalinda chì u vataia da u so lettu. Quandu Francescu varcaia u ponti incù i sgiucchi, Rosalinda a s’allungaia, ma quandu u vidia vultà s’aquistaia chì s’era laccata piddà da u tardi. È tutti i seri passendu pà stu pizzateddu di zitiddina, ni prufittaia pà lampà un’ uchjata infusa in u Piratu. U zuddu s’allamaghjaia è s’inficaia. L’eddera ch’iddu spuntimusciaia era ghjunta sin’à u balcuneddu di u sulaghjolu. I raghjati urditi in i vetri di u balconu di càmara s’impulvaraiani.

In u Piratu a morti s’allughjò è senza pagà pighjò.

Un ghjornu, pascindu i ghjaddini, Francescu rivissi i dui chjarabocculi in ochja ‘lla mamma, com’è a matina di quiddu zoccu zoccu chi sradicheti l’ortensià, ma sta volta Francescu ricuniscì a paura :

 - Hè idda, hè a paura chì sbiota l’ochja.

È u so cori cazzuttò zoccu zucchendu i so pulmona :

 - Hè a paura, hè idda chì hà scalzatu l’ortensià, ùn hè micca mammà, mamma ùn hè micca gattiva, hè a paura chì he gattiva sughjetta !

Francescu chiesi :

 - O ammà, chì ci hè, ci hè calcosa ch’ùn và !

Senza pisà u capu, sparguddindu u granu ch’idda piddaia in u so scusali di dananzi svultatu, a mamma suspirò pinsirosa :

 - Ah ! eh ! chì voli, nanzi u ghjaddu pudia cantà ch’era l’uruloghju di tutti, avà hè finita, u cantu ‘llu ghjaddu scita l’aienti, soca scita i cuscenzi !

I chjarabocculi sguttonu è piddendu u falzulettu in a bunetta di u scusali, a mamma ripresi :

 - A sà, o fiddò, quandu l’aghju intesa nigà u nosciu passatu dindumi : - «dimmi qual’ ghje socu è micca qual’ ghje eru» è in francesu, tandu m’hè parsu d’avè à fà à una straniera, l’aienti chì varcani u mari si sminticarani com’idd’ani campatu, pà avè sti pratinzioni ? È dì ch’ eramu tutti trà no è chì ci tiniamu caru.

Sgianetta scumbattiva, in i so ghjorna d’addisperu chiria : - o Signori, detimi a forza, ùn voddu altra cosa !

Francescu si n’invinia di quiddi seri quandu era incruccatu annantu à u banchitteddu, appughjatu di spadda à u fiancu ‘llu caminu, guasgi in a zidda, fora c’era u nivonu è cutrava. A mamma si mittia u fisciù in capu è si ni capulaia in tuttu u paesu. Da a cima ‘lla Scopa, à u fundu di a Navaghja sin’ a punta ‘ll’ Insuritu pà fà i piccuri à i malati. Bastessi ch’iddu ci fussi un bisognu, Sgianetta era sempri pronta à lampassi. Cusgìa arici è svultaia i codda di i camisgi. Facìa orta è cuddia alivi è castagni. Ùn c’era un castagnetu o un alivetu ch’ùn si n’invinissi d’idda zitedda. Sapìa taddà impastà insaccà è metta in salamughja a robba purcina. Un invirnonu avia ancu maniatu u sigonu incù a so amica Filicina pà chì u paesu si scaldessi suttu à quiddu nivonu. Quandu i piccuri ùn faciani più prò, Sgianeta lavaia è vistia pà l’ultimu viaghju. Ed era idda dinò chì faciva è sirvia a manghjaria di u dolu. Bistrasciaia da a stedda à a stedda, sibbè chì a malatia ùn truvaia mai un pizzinu di tempu pà piddàssila. Ma oghji u dubbitu l’aguantaia, a so forza si spizzaia è c’era da chì, oghji i so vicini, i so amichi di ghjuventù, in accultina innumichiti, circaiani a rugna à grattà.

Una sera à l’abbrucatu i dui sgiucchi Bianchina è Nigriola ghjùnsini suitati da dui ciandarmi. Sgianetta sparò :

 - Chì v’ani fattu i me animali ?

Presu di altu, l’ordini publicu sfrancisò :

 - «Divagation sur la voie publique !»

Nienti ch’è di sapè ch’idda pudia mancà di rispettu incù i so sgiucchi in «divagation», avvicinendusi guasgi pà smurfialli pisendu a boci i rimpruvarò :

 - A sapeti, ùn socu ch’è troppu ciò ch’idd’ hè u travaddu di a tarra è sgobbu abbastanza pà lacà i me sgiucchi in «divagation» ch’iddi arruingani l’orti di l’altri !

Vidindu à quali aviani da fà, i ciandarmi si missinu in dui pà risponda :

 - Erani in u stradonu !

Tandu l’hè cuddata, è russa inciappata, Sgianetta scaccanò :

 - Erani in u straddonu, quissa po a mi cupiareti, è pà indù s’ani da cunturrà, ùn vulariati micca ch’iddi bulèssini com’è currachji, ùn la viditi micca ch’iddi sò intravati in quattru è ch’iddi voltani da u chjosu.

Senza risponda l’ordini publicu presi u so carnetu in a busgiacca è scrivindu burbuddò :

 - V’hà da custà trè mila franchi !

Sgianetta presi u so porta monè in a tireta, chjamò i so sgiucchi, imbruccò a cuntravinzioni in i corra di Nigriola dinduli :

 - Tinè i me sgiucchi, a cazzaruledda di latti chì vo mi stintaiati in a machja, oghji u puteri a mi faci pagà trè mila franchi, u puteri scurtichighja i carafudduli ‘lla miseria pà fassi creda ch’iddu a scumbatti, o ‘lli nosci danni !

L’ordini publicu infrungnò i trè biglietti in a musetta è vultendu i talorca dissinu ch’idd’era a leghji.

In pett’a spaddi, Sgianeta ch’ùn avia a so lingua in bunetta li sciaccò :

 - Hè a leghji ‘llu puteri chì v’accasa è vi paga, pà mantenasi à l’asciuttu. No scumbattimu da a mani à a sera sutt’ acqua nivona è calda buddona. A leghji ‘llu travaddu ùn hè ancu ghjunta indè no. Soca a suldaghja hà invarmicatu u ciarbiddinu di quiddi chì v’inviani. Ùn vi ni feti chì ùn aveti più da cunvodda incù i me sgiucchi in «divagation» !

Quandu i ciandarmi sparini à u turnan di i Trani, Francescu turrò l’animali in a barracca. Iddu sapia chì i so sgiucchi ùn andaghjivani micca à l’abbottu.

Una sera, Francescu presi l’avingnitoghju pà u Paradiseddu è avia vistu calchì toppa d’arba di scinzioni in u muraddonu di i Lisandroni. Ùn c’era più nimu chì a cuddia, è iddu pà cuntintà a mamma, di maghju à cinqu’ori di mani nanzi chì l’ochji ‘llu soli iscissi, falaia sin’à Surricinu pà coddala, a sola parsona ch’iddu scuntraia più, era Abdu u so amicu sradicatu da u Mali.

Ghjungnindu à a càrciara d’I Ghjacuppeddi intesi a boci di u babbu chì scappò da a porta in cantaronu :

 - Induv’hè quidd’altru ?

Francescu ritesi u so passu è u so suffiu quandu a mamma risposi :

 - Com’è sempri à fà l’animali.

 - À st’ora, hè dighjà bughju.

 - Ùn la sà, o Pà, chì li piaci ad allungassila quand’iddu hè fora.

 - Prestu ùn sarà più tribbulatu manch’ iddu.

 - Parchì ha’ intesu dinò calcosa.

 - Avà dicini chì u poghju si metti incù idda.

 - Allora ùn hè micca u ghjaddu, ùn sò micca i sgiucchi, hè a barracca. L’aienti ùn ci volini più vedda campà com’è in i tempi, chì li ramintemu u passatu.

Ma iddi, chì venini in vacanzi, ani calchì soldu pà campà è sani chì quì ùn si ni pò stintà. U nosciu stenta pani sò st’animali chì ghjurnati pagati assigurati ohimedda à dui mani !

 - Circaraghju di facci un antru ortu. In a Pivaresa da subra a vudina possu caccià calchì lenza, culà ci hè a bedd’ acqua, basta ch’e fessi una sarrenda pà l’animali. Una volta chì Francescu sarà partitu, pà no, i dui orta manenti ci bastarani.

Francescu sbalasgiò a porta, ochja bassetti sposi a chjavi di u lucchettu annantu à u caminu, mummulò : - vocu in ortu -, è si ni fughjì. À u lavatoghju di Sambucconu infurcò a sarrenda è suitendu u canisgionu ghjunsi à a cistera. Deti un’ uchjata da partuttu è pà a prima volta presi cuscenza ch’avia sminticatu u Piratu. Faciani sett’anni ch’idd’era in Castaldaccia è tutti i seri si ni vinia à appaghjassi à u so mazzulu di seringà vicinu à a cistera pà senta culà a surghjenti. Da u so appuddatoghju fighjulaia com’è tanti frisgetti viulini l’oruli di i lenzi ricurparti di violetti mansi.

Quandu nittaia di falcionu l’ortu, da u fundu vidia tutti i cimi ‘lli ricciati chì si soprapuniani com’è ranzati di vichi è a i primi ghjorna ‘llu branu l’ortu sintia a viuletta. Maghju, iddu muscaia u seringà, ma sempri era u parfumu di i rosuli chì u suitaia. Francescu s’accorsi ch’iddu era persu. I so trè suriddoni erani partiti da un beddu pezzu di tempu è li mandavani l’affari pà a scola. U fratiddonu chì avia travaddatu incù u babbu à fà ligna è carbonu era partitu dinò. Ma ch’iddu fughjirebbi, mancu pinsalla ! Matriculendu li vinsi un’ idea.

In una sittimana Francescu avia scialbatu di calcina culor’ di mattonu i tavuli di a barracca, rimundulatu i pedi di sambuccu, piantatu in i vasi è pignatti smaglinati è tafunati, i geranioma, i garofani d’India, i petunià è i begonià, cusì, ùn avarani più nienti à rumbiccà.

Una sera, in fin’ di ghjurnata, vultendu da l’ortu a mamma umbrò. Da a mattina incù u maritu avia scalzatu dui lenzi di patati uchjati, avvicatu è palatu una lenza di fasgiolu turcu, insaccatu i patati ch’idda carriava in coddu, era stanca morta, carca di pulla, affannata da l’àsimu è... vissi i ciandarmi. Inguttò a so rabbia è d’una spaddata ghjittò u saccu di patati in a vudina senza primura di pistialli, in quattru palancati andò à circà u porta monè in a tiretta è avvicinendusi di l’ordini publicu chiesi stringhjindu i canteghji :

 - Quantu m’hà da custà quista, hè l’ultima ch’e vi pagu. Ma dumani qual’hè chì n’hà da pagà i ciotti ? Ùn vicu micca comu i me sgiucchi intravati poni diranghjà, ùn ani mai fattu disguasta in orta nè mali à nimu. Pà no l’animali sò u nosciu varda robba, i tinimu cari chì ci aiutani à campà, è sì in i nosci loca disgraziati ùn si pò mancu più senta bilà una sgiucca o caccanà una ghjaddina hè chì no semu à a malavia. Quiddi chì v’ani inviatu impidiscini ancu a ciccona di chjuccà, ma u mortoriu ùn ci hè puteri chì l’aghi da parà, a morti ùn vi ni faci versi pà dà a bastunata, è vo vulariati chì no ni fessimu pà campà a noscia miseria !

Allora, diciareti à quiddi chi v’ani lintatu chì i me animali l’aghju da sfà, è dumani quandu i paesi sarani bioti, vo dinò ùn sareti più in «divagation».

Francescu ùn vissi più nudda, pà a prima volta ebbi a vodda di tumbà è a paura u scuzzulò. Ùn capìa più nudda, a mamma li parlaia sempri di rispettu è iddu ùn vidiva ch’è inghjustizia. Vulia abbraccià a mamma, spulvaralla, caccialli l’affannu, aiutalla à ripiddà u so fiatu, piddà i so mani agrancati da tamanti travadda è basgenduli dilli : o ammààà ! Ma a so cannedda ingunfiò è si ni fughjì in ortu à ciuttassi u capu in a cistera pà ùn mèttasi à briunà com’è un tontu. Piensi sin’à più puddè. U soli sparì daretu à Caccareddu, l’areghju cumminciaia à calassi è u muscu ‘llu rusulaghju Alba si sparghjiva finu finu buliendusi à quiddu di a tarra cald’è sicca. Francescu sunghjuzzendu annasaia à spulmunassi, u muscu ‘lla rosula Alba, u muscu ‘lla so vita.

I sgiucchi dati, i ghjaddini attianati, a barracca fù sfatta è i tavuli brusgiati. Francesco firmò sturdulitu, abbambanatu. A barracca l’avia fattu capì è bè capì ch’iddu ùn puddiva più campà quì com’è i so vechji, è com’è monda, si ni capuleti in cuntinenti, a morti in l’anima, pà pugnà di stintàssila.

Fora di i so loca Francescu ùn pinsava ch’à i soia chì invichjavani soli in paesu. Dopu tamanti sacrifizii pà allivà tamanti famiddona u babbu è a mamma erani tirati cappiu. Trent’anni ‘lla so vita scapponu, trent’anni di mal’ campà, trent’anni ghjittati senza ch’un ghjornu ùn li ramintessi u so paesu à u muscu di tràmula castagnina è un ghjornu Francescu si ni vultò :

 - L’asgiu di u so locu ùn si ritrova indocu.

À u Paradiseddu scuzzulò u capu sutt’à a piscia cutrata è sguttulendu si missi à curra. In i fianchi di u vechju stradonu u catramu scunghjiva, i caldamona di San Larenzu li pizziconu a peddi. À u ponti giaddu di l’ortu di Matteu, ghjira à manca è... mì ! I lamaghjona è i tanca cirvuni aviani tappatu u so chjassu chì u punia in u chjuseddu. Francescu passò pà Casa Vechja, Angnunceddu è i so vechja licciona vardiani, l’aspittaiani. Francescu s’appughjò à un troncu pilacciutu, u so spinu s’inziffò in u murzu spissu, strifinò u tupizzu da dritta à manca è i so ochja ùn vissinu ch’è machjona machjona machjona castagni mela pira fichi chjarasgi insalvatichiti fracichi fasciati di cupirtoni d’eddara di vitarbula di tiria, è sutta à i vitona sciancati millaia millaia d’aceddi si spulmunaiani à quidda volta.

 - Chì ci vurrà ghjà à fà chì sti loca suvati di tantu scuntu umanu rinaschini ?

È Francescu si resi contu ch’iddu avia sfrumbulatu u so campà com’è s’iddu fussi statu rubbacia. Avia persu sali è ghjumenta. Ùn li firmava mancu più una carafudduledda di tuttu ciò chì i so maiò aviani imparatu è mantinutu pà allivallu. Iddu era imbastarditu à tal puntu ch’ùn avia mancu più u stintu ‘lla vita.

A so vechja mammuchja chì avia tantu scumbattutu, avia strascinatu a so vichjara circhendu sempri calchì fantasima imbruschendu u so caffè da par idda, ma castagni cotti pà i morti annant’à u balconu, era un beddu pezzu ch’ùn si ni mittia più. A povara Sgianetta chì avia aiutatu missiavi minnanni u maritu è monda paisani à fà l’ultimu passu‘ lla vita pà varcassi da culandi, purghjinduli a so mani, vichjuchja incruccata, si ni morsi sola in una casa di vechji, sola suletta.

Da Angnunceddu Francescu suitò ugni passu chì l’avia cunturratu tutti i seri incù Bianchina è Nigriola. U scrittoghju Livia scalzatu era ghjittatu imbaddinatu in i machjona. Francescu si ni pusò à u friscu ‘lla noci è pà a prima volta intesi a piscia ‘llu Paradiseddu, a surghjenti ‘lla so minnanna Maria Anghjula, cuntalli u muscu persu ‘lla so ghjuventù. Appughjò u spinu à l’icchesi di a ringhera ‘llu ponti. Senza vultassi sintì a so spadda tuccà u centru di l’icchesi chì li sirvia di scalinata, quandu tamantinu cuddava à u risicu di lampassi da suttu, pà achjappà a branca ’lla nocci di Marcò, è coddasi i primi nocci frischi, nanzi ch’iddi caschessini in u vangaronu, ch’ avia vistu a ghjadda cumincià à scuppulassi. A so mimoria si ribuldriò è in un àttimu rivissi tuttu tuttu tuttu, da Tascaronu à Sant’ Antonu, mulatteri chì sfilaraiani incù muli intintinnati, affunati da imbastu à imbastu, carriendu tuttu ciò chì i staghjoni purghjiani, aienti, aienti chì cuddaiani da quiddi funda è falaiani da quiddi cimi :

da Surricinu Uvèzzia Savalè San Larenzu Anghjovanu è Biuchè

da Bidosara a Piàna a Milèdda Cavaddili Nèu i Tassarèdda

da Riccu i Castagnoli a Pardina Arghja Maiò a Sàrra Archigna

da Palà a Saraddò u Taddu russu a Pivaresa Arbaghjolu è Siùtu.

Francescu s’arrizza. Varca u ponti di u Paradiseddu. Sueta l’enrobè chì hà ricupartu u su violu. À u capimuru di l’ortu suttanu di i Marciddesi, u zoccu zoccu ‘llu so cori cresci. Francescu bocca u càtarronu scancaratu di u Piratu.Salta a muradda di piazza. Ghjungni à a funtana, ricunosci u so buttighju. U cistironu hè cupartu di limu virdicciu. Francescu s’arremba è di palu u sfascia pianu pianu. U limu com’è criscionu rasu s’accoddi in u fiancu. Francescu cala u capu, di nasu sfrisgia l’acqua tralucenti è... in u fundu, l’ortensià spichjendusi uchjittighja guattendu ch’iddu ùn s’aneghi, hè tamantu, è in u celi schiettu, accurbiddighja i so caspi di fiora culor’ di rosula chjara à pena viulina.



Anghjulu Canarelli hè di Livia. Innamuratu di a natura corsa è di i so circondi rucchisgiani, Anghjulu si ghjova assai di a prosa puetica da scalpiddinà un universu muntagnolu bedda cà particulari. 

 

Par marceddu - Publié dans : Narrativi
Ecrire un commentaire - Voir les 0 commentaires - Recommander
Lundi 30 mars 2009


    

Populi di ‘ssu mondu

Femu fronti pà sfidà

I nazioni in putenza

Chì ‘ss’approntani à rignà

Luttemu sempri uniti

Pà ricusà carità

Par ùn essa assughjittiti

È perda tutta dignità

 

Par dumani, tutti insembu

Femu, femu l’unità

Vinciaremu, vinciaremu

Pà ch’in tarra sia fraternità

Vinciaremu, vinciaremu

È Nazioni sempri camparà

 

Populi di ‘ssu mondu

Calcigati da a puvartà

S’è no vulemu sempri

Quissa sorti assuffucà

Quandu ghjunghji putenza

Pà vulecci invinuchjà

Femu sempri rivolta

Si di nò ci ani da insanguinà

Femu sempri rivolta

 

Pà ‘ssa ghjenti senza pietà




Natali Valli, ghitarristu è cantadori attalintatu di u purtivichjacciu. Di lugliu 1979, cù parechji, s’impegna in u gruppu cantarinu SURGHJENTI, è si dà di manip à u Riacquistu culturali in anda tandu. Da 1989 in quà, in cerca di un versu intimu di di più, arrighjistreghja Natali Valli trè dischi :  Di qui è d'altrò (1990), U Viculu (1998) è Brasgi (2007). A musica soia trapassa i culturi è si campa fendu ch’eddi si mischiessini blues, jazz, bossa nova, folk… è lingua nustrali. Altr’è tandu i so testi, dundi si leghji sempri a primura di l’umanu, in cerca di dignità in un mondu duru troppu, crudeli ancu. 

 

Par marceddu - Publié dans : Puesii
Ecrire un commentaire - Voir les 0 commentaires - Recommander
Jeudi 26 mars 2009


 

In u quatru di 3zu festivale di u polar corsu è mediterraniu chì si farà i 10, 11 è 12 di lugliu 2009, Piazza Foch in Aiacciu, l’associu Corsicapolar urganizeghja un cuncorsu di nuvelle pulizzere in lingua corsa, cù u sustegnu di a Cullettività Territuriale di Corsica. Stu cuncorsu hè apertu à duie categurie di participanti (menu di 18 anni è 18 anni è più). Pè ogni categuria ci sarà dutazione cù un premiu di 300 € per l’autore di a nuvella stimata più aggarbata da a ghjuria cuncolta à issu fine.

 

U scopu hè d’incuragisce vucazione nove pè a scrittura in corsu.

 

In issa prima edizione di u so cuncorsu di Nuvelle, Corsicapolar è a Cullettività Territuriale di Corsica v’invitanu à participà à ‘ssu viaghju in litteratura inviendu a vostra nuvella nera o pulizzera chì deve arrimbassi à u tema : Intrichi è misteri in Corsica o in un’altra isula di u Mediterraniu.

 

U testu, stampittatu, cuntarà 5 à 8 pagine à u più (60 segni à filare, 30 filari à pagina, da privede in interligna doppia). Sarà scrittu in lingua corsa. E nuvelle chì ùn currispundaranu micca à sti criterii, a ghjuria ùn le puderà esaminà.

 

E cinque nuvelle più di garbu in ogni categuria saranu cuncolte in una publicazione. A prisentazione ufficiale di issu libru si farà à l’apertura di u Festivale di u polar corsu è mediterraniu.

 

L’urganizatori volenu fà vede cusì a Corsica quant’ella hè terra di creazione litteraria, in particulare nera è pulizzera. Credenu chì ‘ssu generu si cunface bè cù a lingua corsa. Hè chì si ghjova di a lingua parlata è permette cusì di francà u passu da l’uralità à a scrittura.

 

U cuncorsu hè apertu à tutti i « futuri scrivani » chì bramanu di lascià sbuccià u so talentu nantu à a carta.

 

Allora, i ci mandate prestu i vostri scritti?

 

U cuncorsu sarà chjosu u 15 di maghju 2009.

 

E scrizzione è e pruposte di nuvelle sò da invià :

 

Sia per mail à :

jporsi@aliceadsl.fr

 

Sia per posta à :

Corsicapolar

Hameau de Castagna

20138 Coti Chjavari

 

Par marceddu - Publié dans : Narrativi
Ecrire un commentaire - Voir les 1 commentaires - Recommander

Quali semu po ?

Circà

Almanaccu

Juillet 2009
L M M J V S D
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    
<< < > >>

Motti è Cumenti

 
Créer un blog sur over-blog.com - Contact - C.G.U. - Rémunération en droits d'auteur - Signaler un abus